درمان زانوی ضربدری کودکان و بزرگسالان: فیزیوتراپی پای ضربدری

زانوی ضربدری یا ژنو وارم اختلالی است که در آن پاها به سمت داخل خم می‌شوند. این اختلال در کودکان کاملاً جالب توجه می‌کند اما به تدریج و با بزرگ شدن کودک برطرف خواهد شد. پای ضربدری و پای پرانتزی با احساس درد زیاد همراه هستند. برخی از بزرگسالان به دلیل برخی اختلالات از قبیل آسیب دیدگی زانو، چاقی، کمبود ویتامین دی و کلسیم یا آرتروز زانو به این اختلال مبتلا می‌شوند. پای اکثر کودکان زیر ۶ سال ضربدری است اما هنگامی‌ که بزرگ می‌شوند و بدن آنها تغییر شکل می‌دهد این مشکل برطرف می‌گردد. افراد بزرگسالی که پای آنها ضربدری است با توجه به شدت این اختلال ممکن است دچار درد شوند یا هیچ گونه دردی را احساس نکنند. معمولاً برای درمان این اختلالات از دارو درمانی و فیزیوتراپی استفاده خواهد شد و عمل جراحی فقط زمانی انجام می‌‌شود که این روش‌های مراقبتی کمکی به اصلاح مشکل بیمار نکرده باشند.

 دلایل ضربدری شدن زانو چیست؟


دلایل ضربدری شدن زانو چیست؟

هنگامی‌ که قصد داریم به بررسی علل ضربدری شدن پا بپردازیم باید ساختار استخوان و مفاصل ارزیابی گردد. در مواردی که علل پای ضربدری ناهنجاری استخوان باشد فقط به کمک جراحی می‌توان به اصلاح آن پرداخت. در مواردی که پای ضربدری بر روی قدرت پا تاثیر گذاشته و منجر به سفتی عضلات کنترل کننده حالت زانو شده است انجام معاینات کامل جسمانی ضروری خواهد بود تا بر این اساس بتوان به طراحی یک برنامه درمانی مناسب پرداخت.

 بیماری‌ها 

اگرچه علل شایع پای پرانتزی و پای ضربدری به رشد طبیعی استخوان‌ها در دوران کودکی ارتباط دارد در برخی موارد ابتلا به تعدادی از بیماری‌ها در منحرف شدن استخوان‌ها تاثیر دارد که تعدادی از آنها به شرح زیر می‌باشند:

  • بیماری بلانت اختلالی است که بر روی رشد استخوان درشت نی تاثیر می‌گذارد و منجر به پرانتزی شدن شدید پای کودک خواهد شد. این بیماری در میان کودکان سیاهپوست بسیار شایع است و برای درمان آن انجام عمل جراحی ضروری است.
  • گاهی اوقات رشد کودک به دلایل مختلف متوقف می‌‌شود و این باعث پرانتزی شدن یا ضربدری شدن پای او خواهد شد.
  • در صورتی که به زانوی کودک ضربه وارد شده باشد این وضعیت باعث آسیب دیدگی صفحات رشد می‌‌شود و در نتیجه با بزرگ شدن کودک، پای او ضربدری یا پرانتزی خواهد شد.
  • کودکانی که به مقدار کافی ویتامین دی دریافت نمی‌کنند یا به علت ابتلا به بیماری کلیوی توانایی متابولیسم ویتامین دی را ندارند دچار اختلال رشد می‌شوند و این امر بر روی استخوان‌های مختلف بدن از قبیل استخوان زانو تاثیرات منفی خواهد گذاشت.

دلایل ساختاری

  • ژنوواروم: این نوع از بدشکلی ساختاری مفصل زانو باعث می‌شود استخوان ساق پا به سمت داخل و استخوان ران به سمت بیرون منحرف شود در نتیجه منجر به پرانتزی شدن پا خواهد شد.
  • تیبیا والگوس: این اختلال بر روی استخوان تیبیا تأثیر می‌‌گذارد و استخوان‌ها از ناحیه مفصل زانو به سمت بیرون منحرف خواهد شد.
  • کوکسا واروم: یک نوع بدشکلی در استخوان ران است که زاویه بین سر و تنه استخوان ران بسیار شدید است و به این ترتیب تنها استخوان به سمت داخل منحرف می‌شود.
  • زاویه Q: به زاویه بین خط استخوان ران و خط قسمت میانی کشکک گفته می‌شود. در صورتی که این زاویه بزرگ باشد منجر به بروز اختلالات بیومکانیکی درون مفصل زانو خواهد شد.

 ضعیف بودن عضلات

عضلات چرخاننده داخلی ران

  • عضله پیریفورمیس
  • عضله سرینی بزرگ
  • عضله سرینی میانی
  • عضله خیاطه
  • عضله دوقلوی بالایی و پایینی
  • عضله سدادی درونی و بیرونی
  • عضله مربع رانی عضله مربع ران

 ضعیف بودن هر یک از این عضلات باعث می‌شود ران به سمت داخل بچرخد و این امر ریسک پای ضربدری را افزایش خواهد داد.

 عضلات ابداکتور ران 

  • عضله سرینی میانی
  • عضله سرینی کوچک
  • عضله خیاطه
  • عضله کشنده نیام پهن

ضعیف بودن هریک از این عضلات باعث می‌شود استخوان ران بیشتر به سمت داخلی کشیده شود و به این ترتیب احتمال ضربدری شدن زانوها افزایش خواهد یافت.

 عضلات چهار سر ران 

  • عضله راست ران
  • عضله پهن درونی، جانبی و میانی

ضعیف بودن هر یک از این عضلات باعث می‌شود تا تناسب مفصل ران از بین برود و منجر به بروز پای ضربدری خواهد شد. به طور کلی ضعیف بودن عضلات در ضربدری شدن پا نقش اساسی دارد.

 عضلات همسترینگ 

  • عضله دوسر ران
  • عضله نیم غشایی
  • عضله نیم وتری

ضعیف بودن این عضلات مانند سایر عضلاتی که در قسمت بالا به آنها اشاره کردیم منجر به ضربدری شدن زانوها خواهد شد.

کنترل نامناسب عضلات 

  • عضلات چرخاننده خارجی ران
  • عضلات ابداکتور ران
  • عضلات لگن

در صورتی که این عضلات به علت فعالیت نامناسب، کنترل شوند نمی‌‌توانند به طور صحیح و مداوم مفصل زانو را در جای مناسب خود خفظ کنند. به عبارت دیگر این عضلات خسته می‌شوند و کار خود را به طور صحیح انجام نخواهند داد.

سفتی عضلات ران 

سفتی عضلات ناحیه ران باعث محدود شدن دامنه حرکات آن می‌‌شوند در صورتی که مفصل ران نتواند به طور صحیح حرکت کند از عضلات کار خود را برای حفظ حالت  مناسب مفصل زانو انجام نخواهد داد.

 آیا پای ضربدری یک اختلال نگران کننده است؟ 


آیا پای ضربدری یک اختلال نگران کننده است؟

پای ضربدری در میان کودکان شایع است. هنگامی ‌که کودک می‌ایستد زانوهای او به هم می‌چسبند و مچ پاها از هم فاصله می‌گیرند این امر باعث می‌شود حالت بدن کودک در هنگام راه رفتن و دویدن نامناسب باشد و زانوها به هم برخورد کنند. در اکثر موارد خفیف کودکی هیچ گونه علامتی ندارد اما در صورتی که پای ضربدری شدید باشد کودک دچار درد زانو و مشکلات مرتبط با کشکک می‌‌شود و در دوران پیری ریسک آرتروز زانو را افزایش خواهد یافت. منظور از ژنووارم فیزیولوژیک، الگوی طبیعی پای ضربدری از که در اکثر کودکان پس از سن دو سالگی به وجود می‌آید. این اختلال در سن ۳ تا ۴ سالگی کودک شدیدتر می‌شود سپس با گذر زمان بهتر خواهد شد و اکثر کودکان در سنین ۸ تا ۱۰ سالگی ظاهر طبیعی خواهند داشت. کودکانی که خارج از این بازه سنی قرار دارند و پای آنها ضربدری است باید برای انجام معاینات بیشتر به جراح ارتوپد کودکان ارجاع داده شوند. در مواردی که پای ضربدری باعث بروز درد زیاد ایا مشکل در راه رفتن شده باشد یا با برخی بیماری‌های ارثی از قبیل بیماری استخوان یا آرتروز زانو ارتباط داشته باشد پزشک انجام عمل جراحی را توصیه می‌کند.

مراجعه به موقع به پزشک کاملاً ضروری است و بهتر است دختران قبل از سن ۱۲ سال یک و پسران قبل از سن ۱۴ سالگی به پزشک مراجعه کنند. در این دوران امکان کنترل رشد استخوان‌ها وجود دارد. استئوتومی ‌عملی است که در آن استخوان به دو قسمت تقسیم می‌شود و با استفاده از پیچ و مهره مخصوص اصلاح می‌گردد. به خاطر داشته باشید که پس از ۱۴ سالگی رشد دختران و پس از ۱۶ سالگی رشد پسران متوقف خواهد شد به همین دلیل بهتر است هر چه سریع تر برای درمان پای پرانتزی به پزشک مراجعه کرد.

 در مواردی که پای پرانتزی کودک شرایط زیر را دارد باید به پزشک مراجعه کرد:

  • پای پرانتزی شدید است و با گذر زمان بدتر شده است.
  • در سن ۸ تا ۱۰ سالگی به وجود آمده است. با درد زیادی همراه است و باعث اختلالات حرکتی شده است.
  • به بیماری‌هایی از قبیل اختلالات متابولیکی استخوان یا سابقه خانوادگی آرتروز ارتباط دارد.

 پای ضربدری چگونه تشخیص داده می‌شود؟ 


در نوجوانان و بزرگسالان پزشک به ارزیابی شرایط زانو می‌‌پردازد و سابقه خانوادگی و فردی بیمار را بررسی می‌نماید. او به بررسی نحوه راه رفتن بیمار و مطابقت زانوهای او می‌‌پردازد سپس طول استخوان‌های پا را اندازه گیری می‌نماید. در برخی موارد خاص پزشک درخواست آزمایشات بیشتر از قبیل عکسبرداری توسط اشعه ایکس و آزمایش خون را می‌دهد:

  • در صورتی که پای ضربدری خارج از محدوده طبیعی سن کودک به وجود آمده باشد و کودک بیش از ۳ تا ۷ سال سن داشته باشد.
  • در صورتی که فقط یک پا یا زانو درگیر شده باشد در صورتی که فاصله بین مچ پا بسیار زیاد است حالا که زانوها به هم چسبیده اند در صورتی که فاصله بین مچ پاها طی مدت ۶ ماه گذشته به سرعت در حال افزایش باشد.
  • در صورتی که بیمار علائم و نشانه‌های سایر اختلالات از قبیل بیماری بلانت یا راشیتیسم را داشته باشد.

درمان زانوی ضربدری کودکان و بزرگسالان 


اگرچه معمولاً کودکان برای درمان زانوی ضربدری یا پرانتزی به درمان نیاز ندارند در موارد شدید از قبیل شرایطی که کودک به بیماری بلانت مبتلا است پزشک درمان را شروع خواهد کرد. انتخاب روش درمانی با توجه به شرایط بیمار مشخص می‌‌شود و ممکن است شامل روش‌های جراحی و غیر جراحی باشد. برخی از روش‌هایی که برای درمان زانوی ضربدری وجود دارد به شرح زیر می‌باشد:

 کاهش وزن اضافی بدن 

درمان زانوی ضربدری با کاهش وزن اضافی بدن

کاهش وزن اضافی بدن ساده ترین روش برای کنترل و درمان پای ضربدری است و در مواردی که چاقی عامل ضربدری شدن پاها باشد نتایج مطلوبی را به وجود می‌‌آورد. پزشک پس از ارزیابی شرایط بیمار به این نتیجه می‌‌رسد که آیا چاقی و اضافه وزن عامل پرانتزی شدن پای او است یا مشکل او دلایل دیگری دارد.

 فیزیوتراپی 

درمان زانوی ضربدری با فیزیوتراپی

با توجه به شدت بدشکلی زانو از روش‌های درمانی مختلفی استفاده می‌شود. روش‌های جراحی و غیر جراحی به بهبود این مشکل کمک می‌‌کند و در هر دو مورد انجام جلسات فیزیوتراپی کاملاً ضروری است تا عضلات پا تقویت شوند و مفاصل زانو در وضعیت بهتری قرار بگیرد. کاهش وزن اضافی و ورزش منظم در طول روز به حفظ سلامت بدن کمک خواهد کرد. فیزیوتراپی و ورزش در منزل و روش‌های خانگی برای کاهش بدشکلی مجدد زانو توصیه می‌شود. فیزیوتراپی به منظور کسب اهداف زیر انجام خواهد شد:

  • فعال کردن عضلات همسترینگ و چهارسر ران
  • بهبود قدرت عضله همسترینگ
  • بهبود قدرت عضلات چهار سر ران
  • بهبود توانایی حرکتی کشکک
  • افزایش حرکت مفصل ران و مچ پا
  • بازآموزی حالت صحیح بدن
  • شروع فعالیت‌های طبیعی روزمره

در فیزیوتراپی از حرکات کششی، تقویتی، درمان دستی، تراکشن مکانیکی، به حرکت در آوردن مفصل و تمرینات مخصوص بهبود دامنه حرکات استفاده می‌شود.

ورزش کردن 

درمان زانوی ضربدری با ورزش کردن

انجام دادن تمرینات ورزشی مخصوص مفصل زانو می‌تواند تا حدودی باعث تسکین درد شود. تمرینات ورزشی ساده پا و حرکات کششی با هدف تقویت زانو طراحی شده اند و افرادی که دچار پای ضربدری هستند می‌توانند از مزایای این حرکات بهره‌مند شود.

 استفاده از بریس و ارتوز

درمان زانوی ضربدری با استفاده از بریس و ارتوز

در صورتی که پای ضربدری باعث شده یک پا کوتاهتر از پای دیگر باشد پزشک استفاده از اسپلینت یا بریس مخصوص را برای از بین بردن تفاوت طول پاها توصیه خواهد کرد. این امر علاوه بر کاهش درد به بهبود الگوی راه رفتن کمک می‌کند و پس از مدتی شما می‌توانید درست راه بروید. گچ گرفتن پا یا استفاده از بریز بهترین روش ممکن برای اصلاح ساختار استخوان و درمان پای پرانتزی است.

درمان بیماری‌های زمینه‌ای 

برخی از بیماری‌ها از قبیل راشیتیسم یا بیماری بلانت در ضربدری شدن پاها نقش دارند. از سوی دیگر افرادی که به این اختلالات مبتلا هستند بیشتر از سایرین دچار آرتروز خواهند شد. به طور کلی زمانی می‌توان به درمان پای ضربدری پرداخت که علت بروز آن مشخص شده باشد. به عنوان مثال کمبود ویتامین دی و سایر مواد مغذی در کودکان زمینه بروز پرانتزی شدن یا ضربدری شدن پاها را فراهم می‌کند که در این حالت پزشک به درمان خود بیماری می‌‌پردازد.

 انجام عمل جراحی 

در مواردی که بیمار برای اصلاح پاهای خود به عمل جراحی نیاز داشته باشد پزشک صبر می‌کند تا کودک به سن ۱۰ سالگی برسد. عمل جراحی شامل برش صاف کردن پا و استفاده از وسایل مخصوص از قبیل ایمپلنت فلزی مانند پیچ و مهره برای نگه داشتن استخوان در جای خود است تا دوران بهبود سپری شود. اگرچه معمولاً عمل جراحی برای درمان پای ضربدری توصیه نمی‌شود، در صورتی که فیزیوتراپی و سایر روش‌های غیر جراحی کمکی به بهبود شرایط بیمار نکرده باشند  راهی به غیر از جراحی وجود ندارد ندارد راهی به غیر از جراحی وجود ندارد.